Мĕн вăл фразеологи
Мĕн вăл фразеологи? Фразеологизмсемпе илемлĕ литературăра тата кулленхи калаçура усă курни.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Мӗн вӑл фразеологи?
Пăва районне кĕрекен Тури Лащи
шкулĕнче 9 класра вĕренекен
Иванова Анастасия Вячеславовна
Ертÿçи: Андреева Л.А.
Сӑмахсем ирӗклӗ мар ҫыхӑнура та тӑма пултараҫҫӗ, ун пек тӗслӗхсенче сӑмахсен ҫыхӑнӑвӗ уйрӑлми тачӑ пулать.
Каланӑ шухӑша ҫак калава вуласа тӗрӗслер.
Ватӑлса ҫитнӗ ашшӗ ачисене ӑс парасшӑн, анчах лешсем итлесшӗн мар.«Хамӑр пӗлетпӗр, эсӗ ватсупнӑ ӗнтӗ»,— тесе калаҫҫӗ те туха-туха каяҫҫӗ.
«Эх, ачасем, итлеместӗр пурнӑҫ курнӑ ҫынна; эп вилсен, мӑрьерен тӗтӗм те кӑлараймӑр та-ха». Кусем ашшӗн юлашки сӑмахӗсем пулчӗҫ. Ачисем, ватӑ ашшӗ вилсенех, кӑмакана тислӗклӗ улӑм тӑнккаса тултар-
чӗҫ, тет. «Атте тӗтӗм кӑлараймӑр тетчӗ, мӗнле ҫӑра тётӗм тухать»,—тесе савӑнса пӑхса тӑраҫҫӗ, тет, кусем тулта. Иртсе пыракан кӳршӗ арӑмӗ каларӗ, тет: «Эсир, айвансем, аҫӑр шахвӑртса каланине те ӑнланайман вӗт-ха. Пурнӑҫ, сирӗн пек пурӑнсан, малалла кайманнине, ҫурт хупӑнма пултарнине пӗлтерет вӗт эсир калани», — терӗ, тет. Ашшӗ ачисене лайӑх пӗлнӗ-мӗн. Услапсем ҫав каҫах шӑнса ӗнтӗркенӗ. Хӗл каҫма кӳрше тухма тиврӗ, тет, вара. (Г. Волков.)
Калава вуласа тухнӑ хыҫҫӑн мӗн курӑнчӗ-ха? Айван ачасем тĕтӗм кӑлар сӑмах майлашӑвне тӳрӗ пӗлтерӗшпе ӑнланнӑ, чӑннипе вӑл сӑмах майлашӑвӗ «пурнӑҫ ту, пурӑн» пӗлтерӗше кӑ-
тартать. Ку сӑмахсем тачӑ пӗрлешсе ларнӑ, ҫак ҫыхӑнура кашни уйрӑм сӑмахӑн пӗлтерӗшӗ ҫухалнӑ, пӗтӗм сӑмах майлашӑвӗ
пӗр пӗлтерӗшлӗ пулса тӑнӑ. Ун пек сӑмах майлашӑвӗсене чӗлхе наукинче сӑмах ҫаврӑнӑшӗ е фразеологизм теҫҫӗ.
Сӑмах ҫаврӑнӑшӗсене чӗлхе наукин уйрӑм пайӗ —фразеологи — тӗпчесе вӗренет. (Фразис — грек сӑмахӗ, чӑвашла каласан, «сӑмах, сӑмах ҫаврӑнӑшӗ» тени пулать; логос «вӗрентӳ»).
Фразеологи термин тата чӗлхери мӗнпур сӑмах ҫаврӑнӑшӗсене (фразеологизмсене) те пӗлтерет. Фразеологи ыйтӑвӗсемпе ҫырнӑ ӗҫсенче «фразеологи единици» термин та тӗл пулать,
вӑл та «сӑмах ҫаврӑнӑшӗ», «фразеологизм» терминсемпе пӗр пӗлтерӗшлӗ, синонимлӑ.
Фразеологизмсемпе илемлӗ литература произведенийӗсенче усӑ курни
Фразеологизмсем, сӑмахсем пекех,— чӗлхе пуянлӑхӗ тенӗччӗ маларах. Вӗсем шухӑша тӗрӗс те сӑнарлӑ кӑтартса параҫҫӗ.Ҫыраканӑн е калаканӑн пӗр-пӗр шухӑша, тӗслӗхрен пӗр-пӗр ҫын ҫывӑрнине, пӗлтермелле. Ана чылай чухне ҫывӑрать глаголпа ҫӑмӑллӑнах пӗлтеретпӗр: Вӑл тенкел ҫине выртнӑ та ҫывӑрать. Ҫак шухӑша урӑхларах та йӗркелеме пулать: Вӑл тенкел ҫине выртнӑ та хуп турттарать. Юлашкинче шухӑша сӑнарлӑ, хӑйне евӗрлӗ илемлӗ йӗркелени паллӑ: кунта ҫывӑрнине кӑна мар, харлаттарнине те кӑтартнӑ.
Калаҫура фразеологизмсемпе вырӑнлӑ усӑ курма пӗлмелле, ҫавӑн чухне ҫеҫ пуплев илемлӗ пулса тухать. Ана вара итлемете кӑмӑллӑ. Тӗлсӗр усӑ курнӑ фразеологизм пуплеве пӑсагь,
шухӑша ӑнланма йывӑрлатать. Тӑм писмен, патак ҫи,шӑхӑрсаюл, тӑм пӑшал, шӑхӑрса пурӑн, тӗнче касса ҫӳре,шӑхӑртса яр,пӑкки шаннӑ т. ыт. те — пурте калаҫу чӗлхинче анлӑ усӑ кура-
кан фразеологизмсем. Вӗсенчен хӑшӗ-пӗри илемлӗ литература чӗлхине кӗрсе ҫирӗпленнӗ. Литературӑра усӑ куракан фразео-
логизмсенчен ытларахӑшӗ— ҫынна сӑнлаканнисем,вӗсем япаласем е пулӑмсем ҫине кӑмӑлласа та ырласа е кӑмӑлсӑр, ырла-
масӑр пӑхнине кӑтартаҫҫӗ: алли вӑрӑм, выҫӑ куҫ. Калаҫура анлӑ сарӑлнӑ фразеологизмсене писательсемпе поэтсем илемлӗ литература произведенийӗсене ҫав халлӗнех, ним улӑштармасӑр, е улӑштарса, хӑйсем майлӑ ӑсталаса,ҫӗнетсе кӗртеҫҫӗ. Ҫавна пула шухӑш сӑнарлӑхӗ татах та ӳсет,произведени чӗлхин илемлӗхӗпе янӑравлӑхӗ вӑйланать. Тӗслӗхшӗн П. Хусанкайӑн ҫак йӗркисене илер:
Никамран та ютшӑнмасӑр, Ăс пуҫран та кат ӑ к мар,
Тан хурса пур йӑхсене, Чун хавалӗпе те паттӑр.
Ят хума пултарнӑ хамӑр Чӗрепе те Шӗл-кӑвар —
Хӗвеле, ҫӑлтӑрсене. Эпир пулнӑ, пур, пулатпӑр.
Калаҫура анлӑ сарӑлнӑ катӑк ҫын, катӑк ӑс фразеологизма поэт сӑвӑ йӗркине ӑспуҫран та катӑк мар тесе кӗртет,ҫапла вара унӑн сӑнарлӑхӗпе янӑравлӑхӗ чылай вӑйланать.
Чӗлхери сӑмах пуянлӑхне словарьсенче ҫырса кӑтартаҫҫӗ.Ҫавӑн пекех чӗлхери фразеологизмсене те словарьте ҫырса кӑтартма май пур, ун пек словарьсене фразеологи слова р ӗ с е м теҫҫӗ.
Чӑваш фразеологине пухса ятарлӑ ӑнлантаруллӑ словарьсем пичетлесе кӑларман-ха. Ун йышши словарьсем ытти чӗлхесен, сӑмахран вырӑс фразеологи словарӗ, пичетленсе тухнӑ.
(«Фразеологический словарь русского языка». Под редакцией В. И. Молоткова, Москва, 1967). Унта 4 пин ытла фразеологизм кӗртнӗ, вӗсен пӗлтерӗшне ҫырса панӑ, кашни фразеоло-
гизма илемлӗ литературӑран илнӗ тӗслӗхсемпе ҫирӗплетнӗ.
Фразеологизмсене пӗр чӗлхерен тепӗр чӗлхене куҫарас тӗлӗшпе куҫару фразеологи словарӗсем пысӑк пулӑшу параҫҫӗ.Ун пек словарьсем чӑвашла та пичетленнӗ. Малтанхи «Вырӑсла-чӑвашла кӗске фразеологи словарьне» А. Е. Горшков хатӗр-
ленӗ, вӑл 1973 ҫулта «Мӗнле каласан тӗрӗс?» кӗнекере пичетленсе тухнӑ. Словаре вырӑс чӗлхинче час-часах тӗл пулакан сӑмах ҫаврӑнӑшӗсене кӗртнӗ, вӗсен пӗлтерӗшӗсене ӑнлантарса панӑ.
М. Ф. Чернов хатӗрленӗ «Краткий русско-чувашский фразеологический словарь» (Шупашкар, 1975) малтанхи словарь
евӗрлех, анчах та кунта фразеологизмсен хисепӗ темиҫе хут нумайрах. Унсӑр пуҫне автор интернаци сӑмах ҫаврӑнӑшӗсем ӑҫта, хӑш вӑхӑтра тата мӗнле майпа пулса кайнине тӗплӗн
ӑнлантарса парать. Фразеологизмсене пурне те алфавит йӗркипе вырнаҫтарнӑ. Вырӑс фразеологизмӗсене чылай чухне чӑ-
ваш чӗлхинчи пӗлтерӗш енӗпе пӗр пек сӑмах ҫаврӑнӑшӗсемпе фразеологи калькисем туса куҫарнӑ. Хӑшпӗр чухне автор фразеологизм пӗлтерёшне чӑвашла ӑнлантарса панӑ. Акӑ ун пек
Выносить на своих руках к о г о пӑхса ӳстер, пӗчӗкре ҫи тӗнтер.
Как в воду канул шыва путнӑ пекех, ҫӗр ҫӑтнӑ пекех (ҫу халчӗ).
Тришкин кафтан д о с л. Тришка сӑхманӗ (пӗр ҫитменлӗхе пӗтерсе тепӗр ҫитменлӗх кӑларса тӑратни).
— И. А. Крыловӑн «Тришкин кафтан» юптарӑвӗнчен.
Тришка сӑхманӗн ҫётӗлсе кайнӑ чавсине саплама ҫаннисенё кӗскетнӗ. Кайран ҫаннисене тӑсма ҫав сӑхманӑн аркине касма тивнӗ.
1982 ҫулта М. Ф. Черновӑн «Чӑвашла-вырӑсла фразеологии словарӗ» пичетленсе тухрӗ.
Паллах, куҫару словарӗсенче чӗлхери мӗнпур фразеологизмсене ҫырса кӑтартма май ҫук. Апла пулин те, ун йышши словарьсенче фразеологизмсен пӗлтерӗшне шыраса тупма, вӗсемпе куҫару ӗҫӗнче усӑ курма пулать.
Чувашская фразеология
план-конспект урока (7 класс) по теме
Урок теми% Чёваш фразеологий.?
Урок т.ллев.сем%
=ир.плетсе хёварасси: сёмах =аврёнёш.сен
п.лтер.ш.сене хёвёрт тупса палёртма
2) Тёван ч.лхене хисеплеме: юратма
3) Ч.лхе кёткёслёхне туйма: сёнама хёнёхтарасси;
ч.лхем.р.н сёнарлёхне тишкерсе: илемл. те
янравлё: =еп.= те таса кала=ма в.рентесси?
Урок т.с.% лекци урок.?
Скачать:
Предварительный просмотр:
Урок теми% Чёваш фразеологий.?
=ир.плетсе хёварасси: сёмах =аврёнёш.сен
п.лтер.ш.сене хёвёрт тупса палёртма
2) Тёван ч.лхене хисеплеме: юратма
3) Ч.лхе кёткёслёхне туйма: сёнама хёнёхтарасси;
ч.лхем.р.н сёнарлёхне тишкерсе: илемл. те
янравлё: =еп.= те таса кала=ма в.рентесси?
Урок т.с.% лекци урок.?
Урокра усё курмалли меслетсемпе мелсем %
5) слайдсене ёнлантарни
Курёмлёх хат.р.сем% 1) Учебник
2) Фразеологи словар.сем
3) Проектор: слайдсем: компьютер?
1? Иртн. =улсенче в.реннине аса илсе сёмах майлашёв.н паллисене тупатпёр%
Т.сл.хрен% х.рл. тутёр тутёр к.тес.
пысёк тутёр тутёр в.=.
Сёмах майлашёв.н паллисем%
1) сёмах майлашёв.нчи кирек хёш сёмаха та теп.р сёмахпа ылмаштарма май пур: м.нш.н тесен в.сем Ир.кл. =ыхёнура тёра==.?
2) Сёмах майлашёв.нчи кирек хёш сёмаха улёштарсан та: унён п.лтер.ш. уйрём каланё чухнехи пекех юлать?
3) сёмах майлашёв.нчи сёмахсем п.лтер.шне кура Ир.кл. =ыхёнса пула==.?
2? Хал. хуп турттарать сёмах =ыхёнёвне илетп.р? Унён п.лтер.ш.% пит. Вёйлё харлаттарса (сас кёларса) =ывёрни? Хуп сёмахён та: турттар сёмахён та ахаль чухнехи (ир.кл. =ыхёнури) п.лтер.ш. =ухалнё? +ак сёмахсем: п.р-п.ринпе тачё =ыхёнса: хёйсен п.лтер.шне =ухатнё та урёх п.лтер.ш туяннё? Ун пек сёмах =ыхёнёв.сене сёмах =аврёнёш. е фразеологизм те==.? Сёмах =аврёнёш.сене ч.лхе наукин уйрём пай. – фразеологии т.пчет? Фразис – грек сёмах.: чёвашла каласан «сёмах: сёмах =аврёнёш.» тени пулать: логос – «в.рент\»?
3? Ачасем учитель хы==ён доска =ине сёмах =аврёнёш.сем =ырса: в.сен п.лтер.ш.сене тупа==.: предложенисем тёва==.?
Шалчи тулч.: пу= ват: пу=а =.м.р: й.п чиксен те ку= курмасть: =уламан пёру: ку= ш(ё)тарса кайр.: к.р.к арки йёвала: патак =и: хёлхуна тёрат?
4? Сёмах майлашёв.семпе сёмах =аврёнёш.сен уйрёмлёх.сене палёртса таблица сёнар?
х.рл. тутёр х.рл. панулми
тутёр к.тес. панулми йывё==и
Хулара т.рл. тутёр туянтём?
Тачё: =ир.п =ыхёнура тёрать? Сёмахсене ылмаштарма: улёштарма =ук? Ылмаштарсан: улёштарсан п.лтер.ш. улшёнать?
Патак =и «ватнине: =апнине чёт» п.лтер.шпе =\рет?
Турпас =и: турат =и теме==.( яшка =и: =ёкёр =и те==.): малтанхи п.лтер.ш. улшёнать?
Сёмах =аврёнёш.нчи кашни сёмах. член пулмасть? Сёмах =аврёнёш.нчи сёмахсем яланах п.р п.лтер.шл.?
Вёл кашни кун патак =иет?
Фразеологизмсем хёйсем т.лл.н пулса пыма==.? В.сем =ир.пленсе ларнё хат.р сёмах =аврёнёш.сем? Кала=упа =ыру ч.лхинче п.р улшёнмасёр усё кура==.?
Чувашская фразеология
Урок теми% Чёваш фразеологий.
Фразеологи =инчен в.реннине аса илсе
=ир.плетсе хёварасси: сёмах =аврёнёш.сен
п.лтер.ш.сене хёвёрт тупса палёртма
2) Тёван ч.лхене хисеплеме: юратма
3) Ч.лхе кёткёслёхне туйма: сёнама хёнёхтарасси;
ч.лхем.р.н сёнарлёхне тишкерсе: илемл. те
янравлё: =еп.= те таса кала=ма в.рентесси?
Урок т.с.% практикум-мозайка урок.?
Урокра усё курмалли меслетсемпе мелсем%
5) слайдсене ёнлантарни
Курёмлёх хат.р.сем% 1) Учебник
2) Фразеологи словар.сем
3) Проектор: слайдсем: компьютер?
I? Й.ркел\ тапхёр.? Урок т.ллев.сене ёнлантарни?
II? Power Point компьютер программипе хат.рлен. слайсене ёнлантарса парса лекци ирттерни? 1 слайд
1? Иртн. =улсенче в.реннине аса илсе сёмах майлашёв.н паллисене тупатпёр%
Т.сл.хрен% х.рл. тутёр тутёр к.тес.
пысёк тутёр тутёр в.=.
Предложени ев.р й.ркеллисем
Сёмах майлашёв. й.ркеллисем
— й.л чиксен те ку= курмасть
— шёл шурри те кётартмар.
Сёмах майлашёв.н паллисем%
1) сёмах майлашёв.нчи кирек хёш сёмаха та теп.р сёмахпа ылмаштарма май пур: м.нш.н тесен в.сем ир.кл. =ыхёнура тёра==.?
2) Сёмах майлашёв.нчи кирек хёш сёмаха улёштарсан та: унён п.лтер.ш. уйрём каланё чухнехи пекех юлать?
3) сёмах майлашёв.нчи сёмахсем п.лтер.шне кура ир.кл. =ыхёнса пула==.?
2? Хал. хуп турттарать сёмах =ыхёнёвне илетп.р? Унён п.лтер.ш.% пит. вёйлё харлаттарса (сас кёларса) =ывёрни? Хуп сёмахён та: турттар сёмахён та ахаль чухнехи (ир.кл. =ыхёнури) п.лтер.ш. =ухалнё? +ак сёмахсем: п.р-п.ринпе тачё =ыхёнса: хёйсен п.лтер.шне =ухатнё та урёх п.лтер.ш туяннё? Ун пек сёмах =ыхёнёв.сене сёмах =аврёнёш. е фразеологизм те==.? Сёмах =аврёнёш.сене ч.лхе наукин уйрём пай. – фразеологии т.пчет? Фразис – грек сёмах.: чёвашла каласан «сёмах: сёмах =аврёнёш.» тени пулать: логос – «в.рент\»?
3? Ачасем учитель хы==ён доска =ине сёмах =аврёнёш.сем =ырса: в.сен п.лтер.ш.сене тупа==.: предложенисем тёва==.?
Шалчи тулч.: пу= ват: пу=а =.м.р: й.п чиксен те ку= курмасть: =уламан пёру: ку= ш(ё)тарса кайр.: к.р.к арки йёвала: патак =и: хёлхуна тёрат?
4? Сёмах майлашёв.семпе сёмах =аврёнёш.сен уйрёмлёх.сене палёртса таблица сёнар?
Ир.кл. =ыхёнура тёра==.: сёмахсене улёштарсан та: в.сен п.лтер.ш. улшёнмасть?
х.рл. тутёр х.рл. панулми
тутёр к.тес. панулми йывё==и
Сёмах майлашёв.нчи сёмахсем предложенире т.рл. членсем пулма пултара==.?
Хулара т.рл. тутёр туянтём?
Сёмах майлашёв.сем пуплевре ир.кл. пулса пыра==.?
Тачё: =ир.п =ыхёнура тёрать? Сёмахсене ылмаштарма: улёштарма =ук? Ылмаштарсан: улёштарсан п.лтер.ш. улшёнать?
Патак =и «ватнине: =апнине чёт» п.лтер.шпе =\рет?
Турпас =и: турат =и теме==.( яшка =и: =ёкёр =и те==.): малтанхи п.лтер.ш. улшёнать?
Сёмах =аврёнёш.нчи кашни сёмах. член пулмасть? Сёмах =аврёнёш.нчи сёмахсем яланах п.р п.лтер.шл.?
Вёл кашни кун патак =иет?
Фразеологизмсем хёйсем т.лл.н пулса пыма==.? В.сем =ир.пленсе ларнё хат.р сёмах =аврёнёш.сем? Кала=упа =ыру ч.лхинче п.р улшёнмасёр усё кура==.?
5? Ачасем хёйсем п.лекен фразеологизмсене аса иле==.? Предложенисем тёва==.?
6? Асёрхаттарни% фразеологизмсем нумай п.лтер.шл. тата п.р п.лтер.шл. пула==.: